จากจุดเริ่มต้นในตอนที่แล้วที่เราได้ร่วมเดินทางย้อนเวลาไปกับ รองศาสตราจารย์สุรพล นาถะพินธุ นักโบราณโลหะวิทยาแถวหน้าของเมืองไทย เพื่อทำความเข้าใจรากฐานของ 'ยุคสำริด (Bronze Age)' ตั้งแต่ภาพรวมระดับโลกอย่างดินแดนตะวันออกกลางและจีน มาจนถึงร่องรอยการผลิตสำริดในดินแดนไทย และปิดท้ายด้วย 'ไก่และสุ่มสัมฤทธิ์' จากแหล่งโบราณคดีดอนตาเพชร ในตอนที่ 2 นี้ เราจะก้าวสู่ 'ยุคเหล็ก (Iron Age)' ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่พลิกโฉมหน้าประวัติศาสตร์โลก เมื่อเทคโนโลยีการถลุงแร่ธาตุที่แข็งแกร่งกว่าเดิมกลายเป็นกุญแจสำคัญในการสร้างแสนยานุภาพและการขยายอาณาจักร เราจะไปทำความรู้จักกับชาวฮิตไทต์ (Hittites) ผู้กุมความลับในการผลิตอาวุธเหล็กปริมาณมากจนก้าวขึ้นมามีชัยเหนือสมรภูมิโบราณในระยะแรก สำหรับในประเทศไทย เราจะเจาะลึกหลักฐานชิ้นสำคัญจากแหล่งโบราณคดีโนนนกทา จังหวัดขอนแก่น และบ้านเชียง จังหวัดอุดรธานี พร้อมระลึกถึงบทบาทของนักโบราณคดีระดับตำนานอย่าง Prof. Wilhelm G. Solheim และ Donn Bayard นอกจากนี้ อาจารย์สุรพลจะพาเราไปสำรวจเมืองโบราณจันเสน แหล่งโบราณคดีบ้านใหม่ชัยมงคล รวมถึงความทรงจำอันล้ำค่า ณ บ้านท่าแค จังหวัดลพบุรี ซึ่งเป็นสถานที่แห่งแรกที่ท่านได้สวมบทบาทผู้อำนวยการขุดค้น อาจารย์ศรีศักร วัลลิโภดม นักประวัติศาสตร์คนสำคัญ ได้เขียนไว้ในหนังสือ ‘ในดินแดนแห่งสุวรรณภูมิ’ หน้า 166 ว่า “….นายพิกอตต์ (Vincent Pigott) นั้นได้ทำการขุดค้นทางโบราณคดีที่ ‘ห้วยโป่ง’ อำเภอโคกสำโรง ในขณะที่อาจารย์สุรพล นาถะพินทุ ทำการขุดค้นที่ ‘บ้านท่าแค’ อำเภอเมืองลพบุรี อาจกล่าวได้ว่าการขุดค้นทางโบราณคดีอย่างมีระบบในระยะหลังนี้เป็นงานของนักโบราณคดีทั้งสองคนนี้ก็ว่าได้” ทั้งนี้ในหนังสือเล่มดังกล่าว หน้า 168 ระบุว่า “แต่ที่โดดเด่นก็คือที่ ‘บ้านท่าแค’ ที่เป็นชุมชนพื้นฐานที่ทำให้เกิดเมืองละโว้หรือลพบุรีขึ้นมา และพัฒนาการของบ้านเมืองสมัยทวารวดีในบริเวณซีกตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยานั้น อาจกล่าวได้ว่ามีพื้นฐานมาจากสังคมที่มีการถลุงโลหะและการแสวงหาธาตุโลหะเป็นพื้นฐาน เพราะภูมิภาคนี้มีแหล่งแร่ธาตุ เช่น ทองแดงและเหล็ก ดีกว่าที่อื่นในประเทศขณะนั้น” อาจารย์สุรพลจะมาขยายความในประเด็นสำคัญที่ว่ามานี้ ที่พลาดไม่ได้คือ การเปิดเผยหัวใจสำคัญของ 'วิทยาศาสตร์ในงานโบราณโลหะวิทยา' ผ่านหลักการ 3 ประการ ได้แก่

(1) วัตถุโลหะชิ้นหนึ่งทำจากอะไร? โดยใช้การวิเคราะห์ธาตุองค์ประกอบ

(2) วัตถุโลหะชิ้นนั้นทำขึ้นมาได้อย่างไร? โดยการใช้การวิเคราะห์โครงสร้างจุลภาค

(3) วัตถุโลหะชิ้นนั้นพบร่วมกับวัตถุอื่น ๆ อะไรบ้าง?

เมื่อทราบข้อมูลทั้งหมดแล้ว ก็จะนำไปตีความจากบริบทแวดล้อม เพื่อถอดรหัสว่าวัตถุชิ้นนั้นมีความหมายอย่างไรต่อประวัติศาสตร์และสังคมมนุษย์ ปิดท้ายด้วยแง่คิดที่เปี่ยมด้วยแรงบันดาลใจ อาจารย์สุรพลจะมาเฉลยคำตอบว่า "อะไรคือความสุขที่แท้จริงของการเป็นนักโบราณโลหะวิทยา" มาร่วมเปิดโลกวิทยาการที่เชื่อมโยงอดีตเข้ากับปัจจุบันไปพร้อมกันในรายการ Eureka ท่องโลกวิทยาการ