Xung đột giữa Iran và liên quân Mỹ - Israel nay đã kéo dài sang tháng thứ hai, gây bất ổn cho nguồn cung năng lượng và kinh tế toàn cầu. Trong tình cảnh này, Pakistan, một tác nhân mới, đã bất ngờ xuất hiện và được cho là có tiềm năng hòa giải giữa Mỹ và Iran.

Ngày 31/03/2026, Trung Quốc và Pakistan đề xuất thỏa thuận gồm 5 điểm nhằm chấm dứt chiến tranh giữa Iran và liên minh Mỹ - Israel. Trước đó, ngày Chủ Nhật, 29/03, Islamabad tuyên bố sẵn sàng tiếp đón các cuộc đàm phán giữa Washington và Tehran sau nhiều ngày làm sứ giả giữa hai bên. Vì sao lại chọn Pakistan ? Đâu là những lợi thế và những rủi ro cho quốc gia Nam Á này trong vai trò trung gian hòa giải ? Trung Quốc và Ấn Độ có vị thế ra sao trong ván cờ ngoại giao này ?

RFI Tiếng Việt có cuộc trao đổi với nhà nghiên cứu địa chính trị về thế giới Ba Tư, Trung Á và Nam Á, Didier Chaudet, chuyên gia về Pakistan, Ấn Độ, thuộc Đài Quan Sát Tân Á-Âu.

----- ***** -----

RFI Tiếng Việt : Đây dường như không phải là lần đầu tiên Islamabad được Washington đề nghị làm trung gian hòa giải ?

Didier Chaudet : Đúng vậy. Trên thực tế, vai trò trung gian của Pakistan có lịch sử lâu dài. Nước này đã từng giữ vai trò cầu nối giữa Mỹ và Trung Quốc trong những năm 1970. Sự xích lại gần giữa hai nước để chống Liên Xô một phần là nhờ sự hỗ trợ của Islamabad. Sau đó, chính là thông qua Pakistan mà Hoa Kỳ đã có thể thực hiện chính sách của họ ở Afghanistan vào những năm 1980. Và gần đây hơn là tiến trình hòa bình với phe Taliban ở Afghanistan, vốn dĩ đã được khởi động ngay từ thời chính quyền Trump đầu tiên, và một lần nữa, trong hồ sơ này, Pakistan đã rất tích cực tham gia.

Lần này, trong cuộc xung đột vũ trang giữa Iran và liên minh Mỹ - Israel, vì sao Pakistan lại được chọn để làm trung gian hòa giải giữa Washington và Teheran ?

Didier Chaudet : Bởi vì Pakistan là một trong số ít các quốc gia có nhiều đòn bẩy đáng kể đối với chính quyền Trump và chế độ hiện tại ở Iran. Một mặt, Pakistan là quốc gia có số người Hồi giáo theo hệ phái Shia đông thứ hai thế giới, chỉ sau Iran. Mặt khác, Pakistan đã vun đắp mối quan hệ mạnh mẽ với chính quyền Trump, vốn dĩ rất biết ơn quốc gia Nam Á này vì hai thắng lợi quan trọng : Thứ nhất, Pakistan đã bắt giữ một phần tử thánh chiến thực hiện cuộc tấn công khủng bố nhắm vào tòa đại sứ Mỹ ở Afghanistan trong thời gian triệt thoái quân Mỹ. Thứ hai là Pakistan đã biết cách nhấn mạnh tầm quan trọng hành động can thiệp của Washington trong việc giảm căng thẳng giữa New Dehli và Islamabad vào năm 2025.

Thực tế là, mỗi lần như vậy, Pakistan đều tự xác định vị thế của mình theo cách có thể hài lòng chính quyền Trump, nhưng đồng thời nước này cũng có các mối quan hệ lịch sử, những kết nối nhân văn với Iran, thông qua cộng đồng người Hồi giáo hệ phái Shia. Bên cạnh đó, Pakistan không bị coi là một quốc gia liên minh với Mỹ và càng không phải với Israel, bởi vì Islamabad không công nhận Israel. Vì vậy, Teheran có thể cảm thấy phần nào tin tưởng vào Pakistan.

Ngoài ra, không giống như các quốc gia Vùng Vịnh, Pakistan không có căn cứ quân sự nào của Mỹ. Phía Teheran vì vậy có thể dễ dàng liên lạc với Islamabad. Chính quyền Trump cũng cảm thấy thoải mái trong mối quan hệ với Pakistan, đặc biệt là với quân đội nước này. Nhìn chung, quốc gia Nam Á này có thể kết nối dễ dàng và suôn sẻ giữa Teheran và Washington.

Theo ông, đâu là lợi ích và rủi ro tiềm tàng cho Pakistan khi chấp nhận đóng vai trò trung gian hòa giải cho Mỹ và Iran ?

Didier Chaudet : Tôi nghĩ rằng Pakistan rất muốn can thiệp vào hồ sơ này. Là một nước láng giềng, Pakistan có chung đường biên giới với Iran dài gần 900 km. Hai nước này còn có chung một vấn đề : Đó là chủ nghĩa dân tộc ly khai người Baloch, một cộng đồng sắc tộc sinh sống chủ yếu tại Iran, Afghanistan và Pakistan. Những phong trào ly khai này thường xuyên vượt biên giới và đã gây ra nhiều rắc rối giữa Iran và Pakistan trong quá khứ. Vì vậy, nếu chẳng may Iran sụp đổ, Pakistan có nguy cơ nhìn thấy sự ra đời một nhà nước Balochistan độc lập, hay tệ hơn nữa là hỗn loạn bùng phát ở biên giới.

Ngoài ra, Pakistan còn phụ thuộc vào nguồn năng lượng đến từ eo biển Hormuz. Quốc gia này rất cần tình hình ở Vịnh Ba Tư nhanh chóng được ổn định. Ít nhất là từ hai tuần nay, giá dầu diesel ở Pakistan đã tăng khoảng 20%. Những người làm việc trong lĩnh vực công ở Pakistan nay được yêu cầu chỉ làm việc 4 ngày trong tuần để tiết kiệm năng lượng và nhiên liệu. Vì vậy, có thể nói là Pakistan không muốn có hỗn loạn ở biên giới và muốn tình hình trở lại bình thường cho nhu cầu năng lượng của chính mình.

Về phần rủi ro, kịch bản xấu nhất có thể là hoạt động ngoại giao đó của Pakistan không cho kết quả và nước này gặp thất bại trong việc gây ảnh hưởng để tái lập ổn định hay hòa bình, nhưng trên thực tế đó là một rủi ro tương đối hạn chế. Người ta không thể đổ lỗi cho Pakistan vì đã không xoa dịu được căng thẳng giữa Mỹ và Iran, nhất là Islamabad có thể dễ dàng biện minh rằng « còn có một con át chủ bài mà chúng tôi không kiểm soát được và cũng không ai kiểm soát được, đó là Israel, quốc gia có những lợi ích riêng của họ trong cuộc chiến chống Iran và về vấn đề này, chỉ có Hoa Kỳ mới có thể gây áp lực với đồng minh của họ. Nếu Trump không làm được, chúng ta cũng chẳng sẽ làm được gì ».

Truyền thông Mỹ có nhắc đến tên của tướng Asim Munir, tổng tư lệnh quân đội Pakistan, như là một nhà trung gian kín tiếng giữa Trump và Iran. Trong ván cờ ngoại giao này, tướng Munir có vai trò cụ thể gì ?

Didier Chaudet : Từ khi bắt giam Imran Khan, nhà lãnh đạo theo tư tưởng dân tộc chủ nghĩa, muốn thay đổi diện mạo đất nước và loại trừ dần dần tầm ảnh hưởng của quân đội Pakistan, tướng Munir là hiện thân cho quyền lực thực sự ở Pakistan, cho sức mạnh của sự ổn định, tiếng nói ngoại giao trong nhiều chủ đề then chốt và quả thực, ông đã tạo được một mối liên hệ đặc biệt với chính quyền Trump.

Dường như cách tiếp cận của ông trong việc chỉ huy cuộc chiến chống Ấn Độ, quốc gia được cho là có ưu thế quân sự vượt trội và quả thực, Ấn Độ có nhiều nguồn lực quân sự hơn Pakistan, và bất chấp những điều đó, trong suốt giai đoạn căng thẳng 2025, Pakistan đã kháng cự mạnh mẽ và điều này đã được ghi nhận ở Washington. Mối liên hệ trực tiếp giữa Munir và Trump từ đó đã được thiết lập mà không có một sự đắn đo nào.

Đó là vì chúng ta cũng đang đối diện với một chính quyền mà mối quan hệ cá nhân đóng vai trò quan trọng. Chính quyền Trump có xu hướng ủng hộ những nhà lãnh đạo mạnh mẽ và trước một Munir, họ đang đối mặt với một thế lực thực sự. Họ hiểu rằng nói chuyện với quân đội đồng nghĩa với việc nói chuyện với những thế lực ngầm đang tổ chức và kiểm soát Pakistan. Đây cũng chính là điều thu hút chính quyền Trump, đang tìm kiếm những nguồn quyền lực đích thực.

Pakistan còn là một đồng minh rất gần gũi với Trung Quốc cả trên phương diện kinh tế lẫn quân sự. Liệu Trung Quốc có nắm giữ một vai trò ngầm nào trong ván cờ ngoại giao này hay không ?

Didier Chaudet : Tôi có lẽ không coi đó là một vai trò bí mật, nhưng trên thực tế, các ngoại trưởng Pakistan, Ai Cập, Ả Rập Xê Út và Thổ Nhĩ Kỳ đã có cuộc gặp tại Islamabad, và một phái đoàn Pakistan cũng đã đến Bắc Kinh, rõ ràng là để giải thích và ít nhất là thông báo cho Trung Quốc biết các cuộc thảo luận đó đã đi đến đâu. Do vậy, tôi không cho đó là một kế hoạch bí mật, nhưng điều đó cho thấy một thế mạnh khác của Pakistan trong mối quan hệ với Iran và với Mỹ. Họ có thể đối thoại với Trung Quốc và có thể được Trung Quốc lắng nghe.

Sớm hay muộn Trung Quốc rất có thể sẽ can dự để hỗ trợ thêm cho tiến trình hòa bình, bởi vì nếu chỉ có Mỹ và Iran mặt đối mặt, thì phía Iran sẽ không có chút niềm tin nào. Họ sẽ tự nhủ, « chúng ta đã hai lần đàm phán với chính quyền Trump và cả hai lần chúng ta đều bị phản bội vào năm 2025 và 2026 ». Bên cạnh đó là con át chủ bài Israel, hiện đang tiến hành cuộc chiến riêng và chính quyền Trump thì dường như không có khả năng kiểm soát đồng minh của mình. Xin nhắc lại là chính quyền Trump nhiệm kỳ I là bên đầu tiên đã xé bỏ Hiệp ước Hạt nhân Iran được ký kết dưới thời chính quyền Obama.

Thế nên, từ góc nhìn Teheran, họ cảm thấy rất cần sự tham gia thực tế từ những bên khác ngoài Hoa Kỳ để có thể tin rằng hòa bình là điều khả thi. Về điểm này, ảnh hưởng kín đáo của Trung Quốc cho kết cục cuộc chiến là rất có thể, nhưng hiện tại người ta chưa đi đến giai đoạn đó, và vẫn đang trong quá trình thảo luận. Một lần nữa, theo ý tôi, Pakistan chỉ đang vận động hành lang và chuyển tin tức từ nước này sang nước khác.

Ấn Độ, nước láng giềng và có mối quan hệ căng thẳng với Pakistan, phản ứng ra sao về việc Islamabad được chọn làm trung gian hòa giải giữa Mỹ và Iran ? Đâu là những rủi ro cho New Dehli ?

Didier Chaudet : Thực tế là, tuy có mối quan hệ khó khăn với chính quyền Trump, Ấn Độ dường như đã chọn duy trì liên minh với Mỹ. Trước đây, Iran và Ấn Độ có một mối hữu nghị lâu đời, nhưng tình bạn đó đã phai nhạt dần. Từ năm 2021, Iran thường xuyên lưu ý rằng Ấn Độ là một bằng hữu gây thất vọng, rằng Ấn Độ đã quyết định chọn Washington thay vì Teheran. Chuyến công du gần đây của thủ tướng Narendra Modi đến Israel, nhằm khẳng định rằng Ấn Độ ngả theo và hoàn toàn ủng hộ Israel, khiến Iran có cảm giác quốc gia bằng hữu truyền thống đó không còn là bạn nữa.

Liệu rằng Ấn Độ có thể làm khác đi hay không ? Điều này khá khó khăn bởi vì Ấn Độ không những rất cần mối quan hệ mạnh mẽ với Israel, mà còn cần cả mối liên kết chặt chẽ cả về kinh tế và ngoại giao với các nước Vùng Vịnh, đang hứng chịu tên lửa của Iran. Như vậy, Ấn Độ dường như đã chọn Israel v...