Cách nay 60 năm, ngày 16/07/1965, tổng thống Pháp Charles de Gaulle và lãnh đạo Ý Giuseppe Saragat đã khánh thành tuyến đường hầm xuyên núi, dài 11,4km, bên dưới đỉnh Aiguille du Midi, trong dãy núi Mont Blanc. Giấc mơ xuyên núi kéo dài hai thế kỷ, không chỉ thể hiện những tiến bộ về kỹ thuật trong nửa đầu thế kỷ 19, mà còn phản ánh quan hệ Pháp – Ý trong chiều dài lịch sử đầy biến động.

Vào năm 1787, nhà tự nhiên học người Thụy Sĩ Horace-Bénédict de Saussure từng tiên đoán: “Sẽ đến ngày người ta khoan một con đường dưới chân Mont-Blanc”, theo trích dẫn trong bài luận án của tiến sĩ lịch sử Stéphane Mourlane, trường đại học Nice Sophia - Antipolis. Lúc đó, vấn đề kỹ thuật là một thách thức lớn và giấc mơ này khó khả thi. Đến giai đoạn những năm 1840-1850, ý tưởng nối Chamonix và Courmayeur đã được nêu lại nhằm xóa bỏ sự cô lập của các thị trấn ven núi biên giới giữa hai nước. Năm 1844, luật sư Laurent Martinet đã mô tả một đường hầm dài 12 km, giữa Boissons (Pháp) và Entreves (Ý). Ý tưởng này đã được cụ thể hóa bởi kỹ sư Joseph Alby, thuộc trường Ecole Centrale de Paris, bảo đảm có thể thực hiện được, với các thiết bị khoan hiện đại hơn.

Hai thế kỷ đầy khúc mắc chính trị

Thế nhưng, phải mất gần hai thế kỷ sau đó, giấc mơ đó mới thành hiện thực bởi những rối ren chính trị. Vào tháng 07/1965, đường hầm xuyên dãy núi Alps dưới đỉnh Mont-Blanc, ngọn núi cao nhất châu Âu, mới chính thức được khánh thành, khép lại một trang sử đầy trắc trở trong lịch sử giữa Pháp và Ý.

Cụ thể, dãy Mont-Blanc trở thành biên giới tự nhiên giữa Pháp và Ý ngay sau khi nước Ý thống nhất và vùng Savoie được sáp nhập vào Pháp vào năm 1860. Tuy nhiên, lúc đó, ý tưởng về việc khoan một đường hầm xuyên núi bị phe bảo thủ coi là một hành động « mở cửa biên giới », khó được chấp nhận. Trong khi đó, Ý lại tập trung vào dự án hầm Gothard để kết nối với Đức, thay vì hợp tác với Pháp.

Vào năm 1882, khi Ý chính thức gia nhập liên minh quân sự với Đức và Áo-Hung, quan hệ Pháp - Ý bước vào giai đoạn căng thẳng, khiến mọi kế hoạch hợp tác đều bị đình trệ. Phải đến cuối thế kỷ 19, quan hệ hai nước được cải thiện mới tạo điều kiện để tái khởi động ý tưởng xây hầm. Các cuộc gặp ngoại giao cấp cao và đề xuất kỹ thuật khả thi từ kỹ sư Monod đã mở ra hy vọng. Tuy nhiên, mâu thuẫn ngân sách, tranh chấp thương mại và chiến dịch quân sự của Ý tại Libya lại khiến dự án rơi vào bế tắc. Chiến tranh thế giới lần thứ nhất tiếp tục làm đình hoãn mọi tiến trình.

Giai đoạn giữa hai cuộc đại chiến thế giới, ý tưởng về đường hầm Mont-Blanc gần như bị lãng quên bởi sự trỗi dậy của chủ nghĩa phát xít và căng thẳng Pháp - Ý dưới thời Mussolini. Khi Ý tuyên chiến với Pháp năm 1940, hy vọng về một dự án chung hoàn toàn tan vỡ.

Chỉ sau Đệ Nhị Thế Chiến, trong bối cảnh châu Âu tái thiết, dự án này dần trở lên khả thi hơn. Từ năm 1946, doanh nhân Ý Dino Lora Totino cùng các đội ngũ chuyên môn về kỹ thuật của hai nước khởi động lại nghiên cứu dự án hầm xuyên núi. Dù vẫn gặp trở ngại tài chính, một hội nghị liên chính phủ năm 1949 đã thống nhất chọn Mont-Blanc làm vị trí khoan hầm.

Trả lời trang RCF, nhà sử học Stéphane Mourlan nhấn mạnh rằng “đòn bẩy thực sự để thực sự để triển khai dự án là việc Hiệp ước Roma được ký vào ngày 25/03/1957, thiết lập thị trường chung châu Âu, tạo điều kiện thúc đẩy trao đổi thương mại Pháp Ý.”

Trong bối cảnh châu Âu thúc đẩy xây dựng một khối thống nhất, công trình đã được khởi công vào ngày 08/01/1959. Tổng thống Pháp lúc đó, Charles de Gaulle, coi dự án Mont-Blanc là biểu tượng của “tình hữu nghị đặc biệt” giữa hai dân tộc và là điểm tựa để đẩy mạnh liên kết chính trị châu Âu.

Trong buổi lễ khánh thành, tổng thống Ý Giuseppe Saragat khẳng định : Đường hầm này thống nhất hai dân tộc chúng ta và quan trọng hơn là hiệp ước hữu nghị, liên minh hoặc cam kết về một cộng đồng chung vận mệnh”. Tướng De Gaule thì nhấn mạnh đến một “bữa tiệc chính trị”, đã làm trì hoãn công trình mang tính lịch sử này trong nhiều năm, theo trích dẫn từ Viện nghe nhìn quốc gia Pháp (INA).

Nhà sử học Stéphane Mourlane cho rằng “đây là thời khắc lịch sử, bởi vì khi xét đến quan hệ Pháp - Ý, Tướng De Gaulle vẫn luôn bị nghi là có ý định sáp nhập vùng Val d’Aouste của Ý”.

Trước khi đường hầm được hoàn thành vào năm 1965, việc đi lại, vượt dãy núi Alpes là một thách thức lớn, thậm chí là nguy hiểm, do thời tiết thất thường và đường núi hiểm trở, đôi khi phải mất hàng tuần để vượt qua tuyến đường quan trọng này giữa Pháp và Ý. Việc xây dựng đường hầm dài 11,6 km đã tạo nên một cuộc cách mạng trong giao thông vận tải, rút ngắn đáng kể thời gian di chuyển và thúc đẩy kinh tế khu vực.

Thách thức về khoa học kỹ thuật

Để hoàn thành công trình được cho là một kỳ tích. Đường hầm được xây dựng trong vòng 6 năm. Mỗi ngày, các công nhân đào xuyên đá, với tốc độ 7 đến 8 mét từ cả hai đầu núi Alpes, Ý và Pháp. Các cỗ máy đào khoan đá khổng lồ được đặt tên là Jumbo. Hơn 700 tấn thuốc nổ đã được sử dụng.

Theo tư liệu của Viện nghe nhìn quốc gia Pháp (INA), 15 máy khoan đào 120 hoặc 150 lỗ rộng khoảng 4 mét, sau đó lấp đầy bằng 500 kg thuốc nổ. Tổng cộng, 1 triệu mét khối đá đã được đưa ra để xây dựng đường hầm.

Nhà sử học Stéphane Mourlane cho biết công việc này vào lúc đó không dễ dàng. Bụi được sản sinh trong quá trình đục và khoan, đá thường xuyên rơi xuống, đặc biệt là ở phía Ý.

Tại Mont-Blanc, có nhiều loại đá phong hoá, với độ cứng và tính thấm nước khác nhau, do đó không thể ứng dụng một phương pháp cố định, mà phải thay đổi liên tục cách khoan tùy theo từng lớp đá. Đường hầm dài 11,6 km, khiến áp lực đá (lithostatique) gia tăng theo độ sâu, cần hệ thống chống đỡ vách chịu lực lớn như bệ kim loại, tấm bê tông, theo trang construmat.ch. Thêm vào đó, nước ngầm, hơn 10 triệu m³, phải được bơm và xử lý trong suốt quá trình đào. Khí độc như méthane cũng là thách thức lớn trong quá trình xây dựng, đòi hỏi hệ thống thông khí và giám sát liên tục môi trường không khí tại công trường.

Theo INA, trong suốt 44 tháng xây dựng, 21 công nhân đã thiệt mạng: 14 người Ý và 7 người Pháp. Khi hai đội cuối cùng gặp nhau vào ngày 14 tháng 8 năm 1962, sau một vụ nổ cuối cùng, đường hầm đã hoàn thành.

Với chiều dài 11,6 km, đây là hầm đường bộ dài nhất thế giới vào thời điểm đó. Năm 1965, Charles de Gaulle và tổng thống Ý đã khánh thành đường hầm với sự chào đón nồng nhiệt, sáu năm sau khi bắt đầu xây dựng. Những ngày sau đó, nhiều người đã lái xe đã đổ xô đến, tò mò và háo hức đi qua đường hầm dài này. Trong tư liệu của INA, một lái xe người Ý thốt lên : “Đây là một thành tựu tuyệt vời”. Một người phụ nữ thì hết lời khen ngợi chiều dài của đường hầm và các trang thiết bị, như hệ thống đèn cảnh báo, và tốc độ.

Lúc đó, đường hầm Mont-Blanc được coi là một trong số các trục giao thông chính tại châu Âu. Vào năm 1966, một năm sau khi đường hầm đi vào hoạt động hoàn toàn, 600 000 xe đã đi qua tuyến đường này. Vào năm 2024, con số này lên đến 1,4 triệu lượt qua lại, dù đường hầm đã đóng cửa một thời gian để tu bổ.

Cột mốc về tiêu chuẩn an toàn xây đường hầm

Tuy nhiên, hình ảnh về đường hầm “lịch sử” đã bị hoen ố bởi vụ hoả hoạn năm 1999, khiến 39 người bỏ mạng. Theo điều tra, hệ thống thông gió trong đường hầm không đủ để thoát khói và khí độc, thiếu lối thoát hiểm và đội ngũ cứu hộ ít ỏi, không được đào tạo bài bản.

Đường hầm phải đóng cửa để tu bổ trong 3 năm và thực hiện một số chỉnh sửa. Ví dụ như xây các hốc tường cách nhau 100 mét, một trạm cứu hộ được bố trí ở giữa hầm. Các lối thoát hiểm được kết nối với một hành lang sơ tán. Vụ tai nạn được cho là một bước ngoặt khiến châu Âu phải thay đổi các tiêu chuẩn về an toàn trong các hầm giao thông.

Công trình đường hầm Mont-Blanc được coi là tuyến đường hầm xuyên núi dài nhất, được xây dựng ở thế kỷ 20. Mặc dù kỷ lục về chiều dài này đã bị đánh bại bởi các đường hầm khác được xây dựng sau này (đường hầm xuyên núi Gotthard Base Tunnel, 57,1 km, Thụy Sĩ, dài nhất thế giới, tính đến năm 2016), Mont-Blanc vẫn được coi là “cựu binh huyền thoại” của các đường hầm xuyên núi.