Tọa lạc ở trung tâm Paris, Jardin des Plantes (Vườn Bách Thảo) là một trong những không gian xanh lâu đời nhất ở thủ đô Pháp. Ra đời cách đây đúng bốn thế kỷ, Vườn Bách Thảo không chỉ đơn thuần là một công viên dành cho khách thưởng ngoạn mà còn thu hút các nhà nghiên cứu động thực vật vì trong khuôn viên Jardin des Plantes, còn có vườn thú và viện Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên, nơi cất giữ nhiều bộ sưu tập có giá trị.

Ngược dòng thời gian, năm 1626, nhà quý tộc người Pháp Guy de la Brosse lúc bấy giờ là bác sĩ của nhà vua đã viết một lá thư thỉnh cầu vua Louis XIII cho phép thành lập một không gian dành riêng cho ngành thực vật học. Khu vườn này không chỉ để dạo chơi, mà còn để trồng các loài thảo dược, nơi các y sĩ, dược sĩ có thể tìm thấy nhiều loại cỏ thuốc. Chính thức được khánh thành vào năm 1635, không gian này ban đầu được gọi là « Le Jardin du Roi » (Vườn của Nhà vua) và bác sĩ Guy de la Brosse trở thành người quản lý đầu tiên vào đầu thế kỷ XVII, rồi mãi đến sau thời kỳ Cách mạng Pháp, không gian này vào năm 1793 mới đổi tên thành « Jardin des Plantes » (Vườn Bách Thảo).

Nhân dịp kỷ niệm 400 năm ngày thành lập, Vườn Bách Thảo từ đây cho đến trung tuần tháng 06/2026 sẽ trồng thêm 70.000 gốc hoa, hầu tạo ra nhiều bức tranh muôn màu tự nhiên và mở cửa đón tiếp khách tham quan miễn phí. Chương trình trồng hoa này sẽ diễn ra trong hai đợt : Từ đây cho đến đầu tháng Năm chủ yếu trồng các loài hoa mùa xuân như tulip, thủy tiên, phong quỳ hay hoa anh túc. Mục tiêu là tạo ra những thảm hoa muôn sắc đẹp tựa như tranh vẽ, trải dài trên bốn khu vực dọc theo các hàng cây và những luống hồng được trồng trong vườn.

Đợt thứ hai từ tháng Năm đến giữa tháng Sáu, chủ yếu trồng 25.000 gốc hoa sống lâu, cùng với nhiều loại cây ăn trái và các giống thảo mộc từng được dùng làm cây thuốc trong hàng trăm năm qua. Mục tiêu là để truyền đạt kiến thức cho các lớp học sinh, làm nổi rõ mối quan hệ mật thiết giữa con người và thiên nhiên.

Riêng với những ai thích chụp ảnh đăng mạng Instagram, quý vị nên đi vào buổi sáng, vì hiện giờ, Vườn Bách Thảo thu hút đông đảo khách tham quan đến đây để chiêm ngưỡng gốc hoa anh đào Nhật Bản Shirotae, thuộc vào hàng cổ thụ với tán lá thật lớn, gốc cây đang nở rộ với muôn chùm hoa trắng muốt, bên cạnh đó có nhiều gốc anh đào cerasus serulata lại trổ nhiều nhánh hoa đào sắc hồng tươi thắm.

Trong giai đoạn mới được thành lập, Vườn Bách Thảo chủ yếu là một vườn trồng cây làm thuốc. Mãi đến đầu thế kỷ XVIII, dưới thời vua Louis XIV (1638-17115), ban điều hành mới cho xây dựng nhà kính có hệ thống sưởi ấm đầu tiên, nhằm nuôi những gốc cây cà phê đến từ Trung Mỹ được tặng cho vua Louis XIV, một món quà được xem là quý hiếm vào thời bấy giờ.

Trả lời phỏng vấn ban tiếng Pháp RFI, bà Noëlle Parisi, trưởng ban điều hành các nhà kính lớn cho biết vai trò của khu vườn Jardin des Plantes :

« Thông qua cách thiết kế dàn dựng, Vườn Bách thảo phản ánh vị thế và sự hùng mạnh của một nhà nước, cũng như khả năng và nguồn lực của vương triều Pháp vào đầu thế kỷ XVIII. Hầu hết các cường quốc châu Âu thời bấy giờ đều tăng gấp đôi các chuyến thám hiểm tại những vùng đất xa xôi, đem các giống cây nhiệt đới về để nghiên cứu trưng bày, nhưng đồng thời để chứng minh sức mạnh của một vương quốc trên đà chinh phục các thuộc địa mới.

Cũng cần hiểu rằng, vào thời xưa các phương tiện giao thông vẫn chưa phát triển như bây giờ : khách tham quan có thể nhìn tận mắt những loài thực vật phổ biến ở Nam Mỹ hay châu Phi như cây cà phê, cây cọ, quả dứa mà lúc đó vẫn là những giống loài "quý hiếm" đối với dân châu Âu, lần đầu tiên họ mới được nhìn thấy trong nhà kính Vườn Bách Thảo ».

Ngoài việc trồng các giống cây nhiệt đới, Vườn Bách Thảo Jardin des Plantes còn được xem như một mắt xích trong cỗ máy kinh tế của nước Pháp vào đầu thế kỷ XVIII. Việc gia tăng các tuyến giao thương hàng hải đẩy mạnh đà phát triển kinh tế, sau khi thu thập các giống cây nhiệt đới, nước Pháp có thể tái du nhập việc trồng cây vào các thuộc địa, chẳng hạn như cây cao su, cà phê hay vani.

Ông Bruno David, người từng điều hành từ năm 2015 đến năm 2023 Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia trong khuôn viên Vườn Bách thảo cho biết :

« Năm 1635, khi Hồng y Richelieu, cho thành lập Jardin du Roi (nay là Jardin des Plantes) theo sắc lệnh của nhà vua Louis XIII, chủ yếu tạo một vườn thảo dược, nhằm mục đích dùng cây thuốc, để trị bệnh cho hoàng gia. Một thế kỷ sau đó, Vườn Bách Thảo được dùng để ươm mầm, nuôi trồng các giống cây có thể được khai thác tại các vùng thuộc địa. Đến thời kỳ Cách mạng Pháp (1789), khu vườn mở rộng Bảo tàng Quốc gia Lịch sử Tự nhiên, rồi thành lập thêm một vườn thú vào năm 1794, nhằm đón nhận các loài động vật được nuôi trong vườn thú hoàng gia ở cung điện Versailles. Lúc sinh tiền, vua Louis XV từng nuôi một con tê giác, nguyên là món quà tặng cho nhà vua. Con tê giác này sau đó đã được nhồi bông và hiện vẫn còn được trưng bày tại Đại sảnh Tiến hóa (Grande Galerie de l'Évolution)».

Cũng theo ông Bruno David, nhiều vì vua khác tại Pháp cũng đã nhận những món quà tương tự. Vào năm 1826, nhà nước Ai Cập đã tặng cho Vua Charles X một con hươu cao cổ (tên là Zarafa). Đây là lần đầu tiên, một con thú hoang cỡ lớn được chở bằng tàu thủy từ Cairo đến cảng Marseille. Sau đó, con hươu được dẫn đi bằng đường bộ, từ miền nam nước Pháp lên thủ đô Paris ở phía bắc, đoàn người dẫn hươu được cảnh sát cưỡi ngựa hộ tống, thu hút sự tò mò cả nhiều khách qua đường. Cả đoàn đi bộ gần 900 cây số trong vòng 41 ngày, một sự kiện được giới báo chí thời bấy giờ quan tâm rất nhiều.

Trước những biến động của lịch sử. Vườn Bách Thảo cũng đã trải qua bao thăng trầm. Vào thời Đệ nhị Thế chiến, mọi hệ thống sưởi ấm bị cắt giảm để tiết kiệm năng lượng trong thời chiến, trong khi nước Pháp đang trải qua một mùa đông khắc nghiệt cuối năm 1944, nên hầu như mọi cây cối trong nhà kính đều đã chết, ngoại trừ một cây cọ vùng Bermuda. 80 năm sau, cây cọ này vẫn còn được trưng bày trong nhà kính của Jardin des Plantes. Thời hậu chiến, việc trồng cây nhiệt đới đã nhanh chóng được phục hồi, qua việc duy trì các nhà kính có hệ thống sưởi ấm và tưới nước thường xuyên. Trong khuôn viên Jardin des Plantes, nhiều cây cối ở ngoài trời đều được tưới nước bằng máy, trong khi các giống cây nhiệt đới lại được tưới bằng tay.

Là người có nhiệm vụ giám sát công việc này, chuyên gia Denis Larpin cho biết vì sao :

« Chúng tôi tưới nước bằng tay vì đó là phương pháp đáng tin cậy và an toàn nhất. Các thợ làm vườn ở đây đều biết rõ nhu cầu của từng nhóm cây được trồng trong nhà kính : cây cần được tưới vào lúc nào, tưới ít hay nhiều là còn tùy theo từng giống. Theo tôi nghĩ, phương pháp thích hợp nhất là điều chỉnh lượng nước tưới với nhiệt độ bên ngoài, và chỉ tưới nhiều khi thật sự có nhu cầu. Nhà kính có chiều cao hơn 15 mét, nhưng vẫn chưa đủ với một số loài cây nhiệt đới. Các loại dây leo có thể phát triển rất nhanh, đôi khi chỉ cần vài ngày, dây leo đã mọc đầy thân cây. Đôi khi thợ làm vườn, phải tỉa bớt các ngọn cây, vì sự phát triển nhanh của chúng có thể làm nứt vỡ trần nhà bằng kính. Trong các nhà kính, có rất nhiều loài cây nhiệt đới được trồng bên cạnh nhau, khách tham quan rất thích thú vì họ có cảm tưởng đi lạc vào một khu rừng rậm hoang dã miền nhiệt đới ».

Được thành lập cách đây bốn thế kỷ, Jardin des Plantes ở Paris là một cột mốc lịch sử, đánh dấu các ứng dụng thực vật học vào ngành y khoa và có từ trước thời khai sinh khái niệm bảo tồn đa dạng sinh học. Ban đầu được hình thành để trị bệnh cho vua Louis XIII, khu vườn này sau đó đã được chuyển đổi thành một viện bảo tàng quốc gia, nơi lưu trữ các bộ sưu tập động thực vật quý giá. Ngày nay, không gian này giống như một « ốc đảo » bình yên giữa chốn đô thị náo nhiệt, nơi lui tới của các nhà nghiên cứu khoa học, nơi hẹn hò của những người yêu thảo mộc và cây xanh, dưới bầu trời an lành, một khung cảnh đẹp như tranh.

Paris : 400 năm Vườn Bách Thảo « Jardin des Plantes »